Sarsaparilla napój – właściwości, smak i zastosowanie

Sarsaparilla to gazowany napój bezalkoholowy pierwotnie wytwarzany z pnącza Smilax ornata, charakteryzujący się głębokim, ziemistym i lekko słodkim smakiem. Jego profil smakowy, choć zbliżony do piwa korzennego, wyróżnia się bardziej wyrazistą nutą ziołową i minimalną goryczką. W artykule przyjrzymy się bliżej jego właściwościom, regionalnym wariacjom i zastosowaniom.

Czym jest napój sarsaparilla?

Klasyczny napój sarsaparilla swoje korzenie ma w XIX-wiecznych aptekach, gdzie sprzedawano go jako tonik leczniczy. W Stanach Zjednoczonych szybko stał się podstawowym produktem w fontannach sodowych i salonach, wypieranym z czasem przez piwo korzenne. Oryginalna receptura opierała się na wyciągu z korzenia tropikalnego pnącza, lecz na rynku amerykańskim tradycyjnie zastąpiono go mieszanką olejku brzozowego i kory sasafrasu.

Współczesny skład napoju różni się w zależności od regionu. Azjatyckie wersje, jak Sarsi czy Sarsae, bazują na aromatach odwzorowujących nutę korzenną, natomiast w Australii Bundaberg Sarsaparilla warzona jest przez trzy dni z prawdziwego korzenia, lukrecji, melasy i wanilii. Co znamienne, produkt ten pod nazwą Bundaberg Root Beer dostępny jest w Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii, będąc de facto tym samym wyrobem.

Kluczową różnicą historyczną było wykorzystanie sasafrasu do produkcji piwa korzennego. Roślina ta zawiera safrol – związek o potencjalnym działaniu rakotwórczym, przez co amerykańska Agencja Żywności i Leków (FDA) zakazała stosowania olejku sasafrasowego w żywności w 1960 roku. Od tego momentu trzon smaku piwa korzennego tworzą sztuczne aromaty z dodatkiem wintergrinu, anyżu, goździka i cynamonu.

Jak smakuje sarsaparilla i gdzie jest popularna?

Profil smakowy sarsaparilli jest bardziej ziołowy i ziemisty od piwa korzennego, które postrzega się jako słodsze i kremowsze. Amatorzy napoju często porównują go do połączenia lukrecji, wanilii i migdałów z delikatną nutą karmelu. Wersja indonezyjskiej marki Badak słynie z wyczuwalnej słodyczy karmelowo-ziołowej, natomiast malezyjski Sarsi oferuje mocno lukrecjowe doznanie.

Napój zachował silną pozycję przede wszystkim w Azji Południowo-Wschodniej i Australii. W Tajlandii marka Hi-Mark by Green Spot została wycofana już w 2000 roku, ale od 2018 roku rynek ten ponownie zagospodarowuje F&N Sarsi. Na Filipinach Sarsi (oryginalnie Cosmos Sarsaparilla) przetrwał dekady i do dziś wyróżnia się nutą sacharyny w recepturze. W Wielkiej Brytanii sarsaparilla nadal bywa dostępna jako pamiątka po ruchach abstynenckich z przełomu wieków.

Roślina sarsaparilla i jej bogactwo składników

Choć artykuł koncentruje się na napoju, warto odróżnić go od surowca botanicznego. Sarsaparilla, zwana w Polsce kolcoroślą, to tropikalne pnącze z rodziny Smilax, które może osiągnąć długość 30 metrów. Jego łodygi pokryte są ostrymi kolcami, a w kątach liści rozwijają się drobne białe kwiaty, przekształcające się później w ciemnoczerwone jagody. Regiony występowania obejmują Meksyk, Amerykę Środkową i Południową oraz Karaiby.

Za surowiec o największym znaczeniu uznaje się korzeń sarsaparilli, wykorzystywany od stuleci w medycynie naturalnej. Zawiera on imponujący zestaw składników mineralnych i unikalnych substancji bioaktywnych. Poniższe zestawienie pokazuje, co konkretnie znajdziemy w tej części rośliny:

Szczególnie istotne są saponiny steroidowe. To one odpowiadają za gorzkawy posmak i pienienie się podczas kontaktu z wodą, a w naturze chronią roślinę przed grzybami i owadami. Równocześnie sarsaparilla dostarcza związków fenolowych o działaniu przeciwutleniającym oraz flawonoidów – substancji barwnikowych, które modulują odpowiedź immunologiczną i chronią wątrobę.

Jakie właściwości prozdrowotne wykazuje kolcorośl?

W tradycyjnym ziołolecznictwie kolcorośl ceniono za zdolność do oczyszczania organizmu. Roślina wspomaga pracę nerek oraz wzmaga potliwość, dzięki czemu przyspiesza wydalanie toksyn i szkodliwych metabolitów. Te właściwości moczopędne i napotne sprawiły, że stała się elementem kuracji odtruwających jeszcze w XIX wieku.

Oddzielny rozdział stanowią badania nad łuszczycą i trądem. Praca opublikowana w 1942 roku w New England Journal of Medicine objęła 92 pacjentów z łuszczycą. Aż u 62% z nich odnotowano poprawę stanu skóry, a u 18% zmiany cofnęły się całkowicie. Mechanizm wiązano z obecnością sarsaponiny – steroidu, który wiąże endotoksyny krążące we krwi i ułatwia ich usuwanie.

Dla osób z dolegliwościami stawowymi sarsaparilla może pomóc zmniejszyć ból i poprawić miejscowe ukrwienie. Dotyczy to zwłaszcza reumatyzmu, artretyzmu i dny moczanowej. Ponadto napary i preparaty z korzenia wykazują działanie wykrztuśne, wspierając drożność dróg oddechowych podczas infekcji grypowych.

W kontrolowanych badaniach klinicznych w Chinach sarsaparilla okazała się skuteczna w 90% ostrych przypadków kiły oraz w 50% przypadków przewlekłych. Skuteczność tę łączono z wiązaniem endotoksyn przez saponiny steroidowe.

W ajurwedzie, podobnie jak w medycynie ludowej Ameryki Łacińskiej, sarsaparilla indyjska (Hemidesmus indicus) wspierała układ odpornościowy i nerwowy. Preparaty z niej stosowano też jako afrodyzjak i środek wzmacniający witalność. W Europie stała się popularna pod koniec średniowiecza, gdy sprowadzono ją jako lek na kiłę i reumatyzm. W latach 1820-1920 kolcorośl figurowała nawet jako oficjalny środek przeciwkiłowy w farmakopei Stanów Zjednoczonych.

Jak przygotować i dawkować napar?

Najczęstszą domową formą stosowania kolcorośli jest herbata z sarsaparilli. Aby ją przyrządzić, wystarczy jedna łyżeczka suszu – czyli około 3 gramów – na pół litra wody. Całość gotuje się pod przykryciem przez 5-10 minut, a po ostudzeniu napar jest gotowy do picia. Smak napoju jest przyjemny, lekko słodki z korzenną nutą, dlatego niekiedy używa się go także do aromatyzowania ryżu lub innych potraw.

Proszek z mielonych korzeni można przyjmować bezpośrednio, zazwyczaj w ilości od 0,3 grama do 3 gramów, dwa do trzech razy dziennie. Dawkowanie należy dostosować do celu: osoby dążące do poprawy sylwetki często sięgają po około 1 gram dziennie, podczas gdy w stanach zapalnych i infekcjach stosuje się większe ilości. Susz dobrze komponuje się z zieloną herbatą, yerba mate czy koktajlami warzywnymi.

Warto podkreślić, że sarsaparilla jest synergetykiem – związki w niej zawarte zwiększają wchłanianie innych ziół i leków, dlatego przed włączeniem jej do diety konieczna jest konsultacja z lekarzem lub farmaceutą. Bezwzględnymi przeciwwskazaniami są ciąża, karmienie piersią oraz uczulenie na tę roślinę. Nie zaleca się podawania preparatów małym dzieciom.

Jedna porcja nalewki, czyli 15 kropli (co odpowiada 0,5 ml), przyjmowana 2-3 razy dziennie przed jedzeniem, stanowi typową dawkę stosowaną w suplementacji. Zawsze należy rozcieńczyć ją w połowie szklanki wody lub soku.

Na rynku kolcorośl dostępna jest głównie w trzech formach: jako suszone i mielone korzenie, suszone liście oraz suplementy diety w kapsułkach i tabletkach. Wybierając źródło zakupu, dobrze jest postawić na sklepy z żywnością BIO lub sprawdzone sklepy zielarskie – zarówno stacjonarne, jak i internetowe.